آمریکا می‌رود یا می‌ماند؟

اشاره

به تاریخ هژده ماه دلو سال روان و در نخستین روز هفته، شهر کابل شاهد سه انفجار بود. دو انفجار در مربوطات حوزه‌ی اول امنیتی در داخل دکان عطاری یک شهروند اهل هنود افغانستان به‌وقوع پیوست که در نتیجه‌ی آن بیش از یک نفر کشته شد و ده تن دیگر مجروح گردیدند. انفجار سومی در ساحه‌ی خیرخانه رخ داد که در نتیجه‌ی آن یک منصوب نیروهای امنیتی جان باخت. هفته‌ی گذشته دو حمله‌ی انتحاری بالای مراکز نظامی در ولایت‌های ارزگان و قندهار صورت گرفت که مسؤولیت آن از سوی گروه طالبان پذیرفته شد.

بعد از توافق صلح دوحه نوعیت و شکل جنگ در افغانستان به‌خصوص پایتخت این کشور تغییر کرده است. قبل از توافق دولت آمریکا و گروه طالبان شهر کابل به‌گونه‌ی دوامدار شاهد حملات انتحاری گروهی بود، اما بعد از به توافق‌رسیدن آمریکا با طالبان انفجار ماین‌های مقناطیسی، ترورهای هدفمند و شلیک موشک‌ها بالای مناطق مسکونی و نظامی به‌شکل بی‌سابقه‌ی آن افزایش یافته است. شهریان کابل همه‌روزه با صدای انفجار از خواب بر می‌خیزند و با شلیک گلوله به بستر خواب می‌روند. خشونت‌ها در افغانستان در حالی افزایش یافته است که مقامات سیاسی و نظامی دولت بایدن گفته‌اند که آن‌ها توافق‌نامه‌ی صلح دوحه که در ماه فبروی سال ۲۰۲۰ میان دولت آمریکا به‌رهبری دونالد ترامپ و گروه طالبان به امضاء رسیده بود، را بازنگری خواهد نمود.

دولت آمریکا به‌رهبری دونالد ترامپ در اوایل سال ۲۰۱۸ دکتر زلمی خلیلزاد را به‌عنوان نماینده‌ی خاص رییس‌جمهور این کشور در امور صلح گماشت. خلیلزاد در جریان مذاکرات هژده‌ماهه که در یازده مرحله انجام یافت با گروه طالبان به توافق دست یافت. به اساس توافق‌نامه‌ای که میان دو طرف به امضاء رسید قرار بر این شد که در ظرف چهارده ماه آمریکا تمامی نیروهایش را از افغانستان بیرون خواهد کرد و در مقابلْ گروه طالبان نیز متعهد گردید که با گروه‌های تروریستی به‌ویژه سازمان القاعده رابطه‌شان را قطع خواهند نمود و از خاک افغانستان علیه آمریکا و متحدان آن استفاده نخواهد گردید.

برای دولت ترامپ پروسه‌ی صلح افغانستان یک وسیله و ابزار انتخاباتی بود. از همین‌رو به جدیت آن را دنبال می‌کرد تا از این ابزار و وسیله در انتخابات استفاده کند. ترامپ بارها در خطاب به مردم آمریکا گفته بود که وی به طولانی‌ترین جنگ آمریکا در افغانستان خاتمه خواهد داد، جنگی که در آن خون سربازان آمریکایی و پول مالیه‌دهندگان آمریکا به مصرف می‌رسد. ترامپ روی شهروندانی که از جنگ‌های بی‌پایان آمریکا در سراسر جهان، از جمله افغانستان، خسته‌اند حساب باز کرده بود. او تصور می‌کرد که با سردادن این شعار رأی این بخش از مردم آمریکا را از آن خود خواهد کرد. زمانی‌که دولت ترامپ با گروه طالبان به توافق رسید و به‌اساس آن قرار شد تا تمامی سربازان آمریکایی افغانستان را ترک نمایند، کانگرس آمریکا، سیاست‌گران و جنرالان بازنشسته‌ی آمریکایی از پیامدهای ناگوار احتمالی خروج کامل نیروهای آمریکایی به دولتِ به‌رهبری ترامپ هشدار داده بودند.

ترامپ بنا به دلایل گوناگون از جمله ناکامی در مدیریت بحران شیوه‌ی کرونا میدان را به رقیب دموکرات‌اش بایدن واگذار نمود. دولت جدید آمریکا به جنگ و صلح افغانستان از زوایه‌ی دیگری می‌بیند. از همین‌رو دولت جدید در اولین روزهای کاری‌اش از بازنگری توافق‌نامه‌ی صلح دوحه خبر داد.

از سوی دیگر گروه مطالعه‌ی افغانستان که متشکل از جنرالان و سیاست‌گران بازنشسته و دخیل در قضایای افغانستان است، بنا بر درخواست کانگرس ایالات متحده‌ی آمریکا یک گزارش پژوهشی از اوضاع افغانستان به دولت آمریکا ارایه کرده است و در بخش پیشنهادات آن از دولت جدید آمریکا خواسته است که مسأله‌ی خروج تمامی سربازان آمریکایی را که قرار است در ماه می انجام شود، به تأخیر بیاندازد و خروج سربازان آمریکایی را از افغانستان به اوضاع امنیتی این کشور مشروط سازد.

برگشت آمریکا به ایفای نقش جهانی‌اش

جو بایدن، رییس‌جمهور جدید ایالات متحده آمریکا، در مراسم تحلیفش گفت که آمریکا یک بار دیگر نقش جهانی‌اش را ایفا خواهد کرد و رهبری جهان را به‌دست خواهد گرفت. این در حالی است که دونالد ترامپ رییس‌جمهور اسبق این کشور در چهار سال حکومتش به‌طور مرتب اعلام می‌کرد که آمریکا پولیس جهان نیست و آمریکا باید نقش‌اش را در سطح جهانی محدود سازد و به مسایل داخلی این کشور توجه نماید. این دیدگاه ترامپ از سوی اندیشمندان روابط بین‌الملل به‌عنوان انزواگرایی جدید تعبیر گردیده که یک بار دیگر بر سیاست خارجی آمریکا بعد از قرن نوزده مستولی گشته است.

ترامپ در زمان زمامداری‌اش به کرات گفته بود که وی تمامی جنگ‌های بی‌پایان و مزخرفی که آمریکا در سراسر جهان راه انداخته است را پایان خواهد داد و سربازان این کشور را به خانه فرا خواهد خواست. زمانی‌که وی فرمان خروج سربازان آمریکایی از سوریه را صادر کرد گفت: «سوریه جز مرگ و ریگ چیزی دیگری ندارد از همین رو باید سربازان آمریکایی آن‌جا را ترک کنند».

وی تاکید می‌کرد که آمریکا وظیفه‌ی پولیس جهان را به‌عهده ندارد و آمریکا باید در جهان پرآشوب به‌جای استقرار سربازان آمریکایی در مناطق درگیر منازعه باید وسایل امنیت (جنگ‌افزار) را در سطح جهان عرضه کند.

جو بایدن رییس‌جمهور جدید آمریکا بر خلاف دیدگاه و نظر ترامپ که ناسیونالیزم ملی را تبلیغ می‌کرد و خواهان محدودکردن نقش آمریکا در سطح جهان بود، خواهان ایفای نقش رهبری‌کننده‌ی آمریکا در سطح جهان است. در صورتی که دولت جدید آمریکا به نقش رهبری‌کننده‌اش در سطح جهان بر می‌گردد باید این کشور در نقاط مهم و استراتیژیک جهان از جمله افغانستان حضور داشته باشد.

افغانستان منطقه‌ی بسیار با اهمیت و استراتیژیک برای ایالات متحده آمریکا به‌حساب می‌آید. در چهار اطراف افغانستان کشورهای مهم و رقیب آمریکا (روسیه، چین و ایران) واقع گردیده است.

حضور آمریکا و آینده صلح افغانستان

دولت قبلی آمریکا با طالبان توافق کرده بود که در ظرف چهارده ماه از افغانستان بیرون خواهد شد. حالا فقط سه ماه برای خروج کامل سربازان آمریکایی در افغانستان باقی مانده است. دولت جدید آمریکا خواهان بازنگری توافق‌نامه‌ی صلح دوحه است. از سوی دیگر گروه مطالعه افغانستان به دولت جدید آمریکا پیشنهاد داده است که برنامه‌ی خروج سربازان آمریکایی را از افغانستان به تعویق بیاندازد.

در حالی‌که زمان اندکی برای بیرون‌شدن سربازان آمریکایی از افغانستان مانده است، دولت افغانستان هنوز به یک توافق سیاسی با گروه طالبان نرسیده است. مذاکرات بین‌الافغانی با تأخیر شش‌ماهه آغاز گردید و تنها مسأله‌ی نهایی‌شدن طرزالعمل مذاکراتْ سه ماه را در بر گرفت. دور دوم مذاکرات افغانستان از یک ماه به این طرف در دوحه آغاز گردیده است، اما عملاً این مذاکرات با یک بن‌بست روبه‌رو  گردیده است. نماینده‌های گروه طالبان با ترک میز مذاکره به سفرهای منطقه‌ای رفته‌اند، اما گروه طالبان ادعا می‌کنند که هیأت دولت افغانستان از صلاحیت لازم برخوردار نیست.

در صورتی که نیروهای آمریکایی به‌اساس توافق‌نامه‌ی دوحه از افغانستان بیرون نشوند، ممکن است به‌خاطر تعیین جدول جدید زمانی خروج سربازان آمریکایی با طالبان وارد مذاکره شوند و در صورتی که این مذاکره آغاز شود ممکن است گفتگوهای بین‌الاافغانی برای چندین ماه به حالت تعلیق درآید.

سوال اساسی که در این‌جا مطرح می‌گردد این است که آیا ایالات متحده آمریکا از افغانستان می‌رود و یا هم‌چنان در این کشور باقی می‌ماند؟ و در صورتی که نیروهای آمریکایی در افغانستان باقی بماند سرنوشت جنگ و صلح افغانستان به کدام سو خواهد رفت؟

سه سناریوی احتمالی ذیل در این مورد قابل غور و بررسی است.

سناریوی اول

به‌اساس این سناریو دولت جدید آمریکا تلاش خواهد کرد تا دولت جمهوری اسلامی افغانستان و طالبان از طریق مذاکرات بین‌الافغانی به توافق برسند و یک حکومت همه‌شمول را در افغانستان به‌وجود بیاورد. در این حکومت فراگیر و همه‌شمول تمامی احزاب سیاسی، چهره‌های مطرح سیاسی، اقوام و طیف‌های مختلف نهادهای مدنی و زنان حضور خواهند داشت. با شکل‌گیری این حکومت زمینه‌های شورش داخلی و نارضایتی محلی تا حدودی از بین خواهد رفت و با پیاده‌شدن پروژه‌های منطقه‌ای از قبیل اتصال منطقه‌ای آسیای مرکزی به هند و هم‌چنان پروژه‌ی «یک راه و یک کمربند» و کمک‌های کشورهای غربی به‌رهبری آمریکا باعث رونق اقتصادی در افغانستان خواهد گردید.

سناریوی دوم

به‌اساس این سناریو دولت ایالات متحده حضور خود را در افغانستان حفظ می‌کند و با تقویت نیروهای افغان به جنگ علیه گروه طالبان و هم‌پیمانانش ادامه می‌دهد. در این جنگ ایالات متحده آمریکا نقش حمایه‌کننده خواهد داشت و نیروهای داخلی افغانستان را از لحاظ مالی و تسلیحاتی تمویل خواهد کرد و در صورت تشدید جنگ‌ها از نیروهای هوایی خویش استفاده خواهد کرد. دولت آمریکا با حفظ نیروهایش دولت‌های رقیب این کشور را از افغانستان رصد خواهد کرد. با پیاده‌شدن این سناریو امکان مداخله‌های کشورهای منطقه در افغانستان افزایش خواهد یافت و تلاش این کشورها برای بیرون‌راندن نیروهای خارجی به‌رهبری آمریکا بیشتر از پیش خواهد گردید.

سناریوی سوم

این سناریو از سوی رقیبان ایالات متحده آمریکا خصوصاً ایران مطرح می‌گردد. به‌اساس این سناریو قرار است ایالات متحده آمریکا از افغانستان بدون دست‌یافتن این کشور به کدام توافق سیاسی بیرون خواهد شد. در نتیجه خروج آمریکا قبل از توافق سیاسی میان طرف‌های دیگر، نظم در این کشور از هم فرو خواهد پاشید و افغانستان به یک منطقه‌ی سیاه مبدل خواهد گردید.

تیوری منطقه‌ی سیاه از علم اخترشناسی وارد ادبیات علوم سیاسی شده است. به اساس این تیوری مناطق سیاه به مناطقی گفته می‌شود که دولت مرکزی در منطقه‌ی مذکور وجود نمی‌داشته باشد و اگر وجود داشته باشد بسیار ضعیف خواهد بود. در نبود و یا ضعف دولت مرکزی، در منطقه‌ی یادشده جزایر قدرت و ثروت شکل خواهد گرفت که این جزایر حیثیت شبه‌دولت‌های محلی را خواهند داشت و هر شبه‌دولت به‌خاطر وسعت قلمرو حاکمیت خویش با شبه دولت‌های دیگر وارد جنگ و منازعه خواهد گردید. در منطقه‌ی سیاه تجارت مواد مخدر، قاچاق اسلحه و شکل‌گیری گروه‌های تبهکار و جنایت‌پیشه یک امر معمول می‌باشد و زمینه‌ی رشد و گسترش گروه‌های تروریستی نیز در این‌گونه مناطق بسیار زیاد است. در سطح جهان مناطق متعدد سیاه وجود دارند. به‌گونه‌ی نمونه کولمبیا در آمریکای لاتین یکی از مناطق سیاه به‌شمار می‌رود.

در سپهر این سناریو، دولت آمریکا به کمک شریکان غربی و کشورهای هم‌پیمانش در منطقه، از جمله پاکستان، مسأله‌ی صدور ناامنی به کشورهای رقیب خویش (روسیه، چین و ایران) از طریق افغانستان را روی دست خواهد گرفت. هر سه کشور نام‌برده از نظر داخلی مستعد آغاز و دوام جنگ‌های داخلی (با رویکرد مذهبی و دینی) اند.

اقلیت‌های مسلمانان ایغور در ایالات سینکیانگ، استبداد سیاسی و فقر در کشورهای آسیای مرکزی (حیات خلوت روسیه) و تحت فشار قرارداشتن اقلیت سنی در ایران به‌عنوان پاشنه‌های آشیل این کشورها محسوب می‌گردد.

به اساس این سناریو، آمریکا با صدور ناامنی به کشورهای فوق می‌خواهد تا این کشورها به‌جای پرداختن به رقابت با آمریکا و جهان غرب، مصروف مبارزه با گروه‌های امنیت‌زدا شوند که مراکز آن در افغانستان و مناطق سرحدی پاکستان وجود خواهند داشت.

پایانه

چشمان همه، به‌شمول گروه طالبان و دولت افغانستان، به کاخ سفید دوخته شده‌اند. همه منتظرند تا بدانند که تصمیم سکان‌دار تازه‌ی دولت آمریکا درباره‌ی جنگ و صلح افغانستان چیست. اگرچه وی تا به‌حال در این مورد به‌گونه‌ی رسمی حرف نزده است، اما مقامات سیاسی (وزیر خارجه) و نظامی (وزیر دفاع، مشاور امنیت ملی و رییس سیا) از بازنگری توافق‌نامه‌ی صلح دوحه خبر داده‌اند.

گروه طالبان برای تحت فشار قراردادن دولت جدید آمریکا سفرهای منطقه‌ای‌شان را آغاز کرده‌اند و در تازه‌ترین مورد یک هیأت بلندپایه‌ی گروه طالبان به‌رهبری ملا عبدالغنی برادر بعد از ایران و روسیه وارد ترکمنستان گردیده است تا روی پروسه‌ی صلح افغانستان با مقامات ترکمنستان صحبت کنند. بعد از نشر گزارش گروه مطالعه‌ی افغانستان، طالبان هشدار داده‌اند در صورتی که نیروهای آمریکایی مطابق توافق‌نامه دوحه از افغانستان خارج نشوند یک بار دیگر جنگ علیه آن‌ها در افغانستان آغاز خواهد گردید که بسیار خونین و شدید خواهد بود و مسؤولیت آن نیز به‌دوش دولت آمریکا خواهد بود. در همین حال تلویزیون ان‌بی‌سی آمریکا از قول یک فرمانده ارشد نظامی طالبان گزارش داده است که رهبری گروه طالبان به فرماندهان و والیان این گروه دستور داده است تا به خطوط نخست جنگ برگردند.

به نظر می‌رسد که تصمیم دولت تازه‌ی آمریکا گروه طالبان را نگران کرده است. در صورتی که نیروهای خارجی به‌رهبری ایالات متحده آمریکا در ماه می سال ۲۰۲۱ از افغانستان بیرون نشوند ممکن است فاصله و شکاف میان قشر سیاسی و نظامی طالبان زیاد شود. این‌که آمریکا می‌رود و یا می‌ماند سؤالی است که برای دریافت پاسخ آن باید همه طرف‌ها منتظر اعلام رسمی دولت آمریکا به‌رهبری بایدن باشند.

***

چاپ کنید
ایمیل کنید

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Share on facebook
Share on twitter
Share on linkedin
Share on telegram

مدیر مسوول: رقیه صادقی

سردبیر: علی جلالی تمرانی

مسوول وب‌سایت: علی محبی

ویراستار: محمد محمدی

صفحه‌آرا: سیف‌الله فیروزی

© تمام حقوق مطالب این وب سایت برای هفته‌نامه پیرامون محفوظ می باشد.